Gạo phát thải thấp, gạo canh tác bền vững là gì? Có ảnh hưởng chất lượng gạo không?

Trong những năm gần đây, bên cạnh các khái niệm quen thuộc như gạo sạch, gạo hữu cơ, gạo VietGAP, người tiêu dùng bắt đầu nghe nhiều hơn về gạo phát thải thấp và gạo canh tác bền vững.

Đây là xu hướng đang nhận được sự quan tâm trong ngành lúa gạo, khi sản xuất không còn chỉ hướng đến mục tiêu tạo ra nhiều hạt gạo hơn mà còn chú trọng đến việc sử dụng tài nguyên hiệu quả, giảm tác động đến môi trường, nâng cao hiệu quả sản xuất và duy trì sức khỏe đất.

Vậy gạo phát thải thấp thực chất là gì? Gạo canh tác bền vững có khác gạo sạch hay gạo hữu cơ không? Và quan trọng hơn, việc thay đổi phương pháp canh tác có làm ảnh hưởng đến chất lượng, độ ngon và giá trị dinh dưỡng của hạt gạo hay không?

Gạo phát thải thấp là gì?

Hiểu đơn giản, gạo phát thải thấp là gạo được sản xuất từ hệ thống canh tác lúa có các biện pháp nhằm giảm lượng khí nhà kính phát sinh trong quá trình sản xuất, đặc biệt là phát thải methane từ ruộng lúa. Ruộng lúa ngập nước trong thời gian dài tạo điều kiện thuận lợi cho một số vi sinh vật sinh methane. Đây là một trong những nguồn phát thải đáng chú ý trong sản xuất lúa.

Do đó, sản xuất lúa phát thải thấp thường tập trung vào việc quản lý nước, phân bón, vật tư đầu vào và phụ phẩm nông nghiệp một cách hiệu quả hơn.

Một trong những hướng tiếp cận được nhắc đến nhiều là phương pháp tưới ướt – khô xen kẽ, thường được biết đến với tên gọi AWD (Alternate Wetting and Drying). Thay vì duy trì ruộng ngập nước liên tục, nông dân chủ động điều tiết thời điểm tưới và để ruộng có những giai đoạn khô phù hợp với sinh trưởng của cây lúa.

Ngoài quản lý nước, việc sử dụng phân bón hợp lý, bón đúng thời điểm, cân đối dinh dưỡng và giảm lượng vật tư không cần thiết cũng có thể góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng đầu vào.

Vì vậy, “phát thải thấp” không đơn giản có nghĩa là trồng lúa mà không sử dụng phân bón hoặc không sử dụng bất kỳ loại vật tư nông nghiệp nào. Đây là cách tiếp cận nhằm sản xuất hiệu quả hơn với lượng tài nguyên và phát thải được kiểm soát tốt hơn.

Gạo canh tác bền vững là gì?

Nếu gạo phát thải thấp tập trung mạnh vào việc giảm phát thải khí nhà kính, thì canh tác bền vững có phạm vi rộng hơn. Một hệ thống sản xuất lúa bền vững thường hướng đến sự cân bằng giữa ba yếu tố:

Kinh tế – môi trường – xã hội.

Nói cách khác, người nông dân không chỉ cần tạo ra hạt lúa có chất lượng mà còn phải có khả năng duy trì sản xuất lâu dài, sử dụng tài nguyên hợp lý và đảm bảo hiệu quả kinh tế.

Canh tác lúa bền vững có thể bao gồm nhiều hoạt động như:

• Sử dụng nước hiệu quả.
• Quản lý phân bón hợp lý.
• Giảm lượng vật tư đầu vào không cần thiết.
• Ưu tiên các biện pháp quản lý dịch hại tổng hợp.
• Bảo vệ chất lượng đất và nguồn nước.
• Quản lý rơm rạ và phụ phẩm sau thu hoạch.
• Giảm tổn thất trong thu hoạch, vận chuyển và bảo quản.
• Ứng dụng kỹ thuật và công nghệ để nâng cao hiệu quả sản xuất.
• Duy trì hiệu quả kinh tế cho người trồng lúa.

Như vậy, gạo phát thải thấp là một hướng đi trong sản xuất bền vững, nhưng hai khái niệm này không hoàn toàn đồng nhất.

Gạo phát thải thấp có phải là gạo hữu cơ không?

Gạo phát thải thấp, gạo hữu cơ và gạo VietGAP là những khái niệm khác nhau.

Gạo hữu cơ liên quan đến một hệ thống tiêu chuẩn quy định về phương thức sản xuất và các loại vật tư được phép sử dụng.

VietGAP là bộ nguyên tắc thực hành sản xuất nông nghiệp tốt, bao gồm các yêu cầu về an toàn thực phẩm, môi trường, sức khỏe và phúc lợi của người lao động.

Trong khi đó, sản xuất lúa phát thải thấp tập trung đáng kể vào việc giảm phát thải khí nhà kính và sử dụng hiệu quả tài nguyên, chẳng hạn quản lý nước và phân bón.

Một vùng lúa hoàn toàn có thể áp dụng đồng thời nhiều nguyên tắc hoặc tiêu chuẩn khác nhau nếu đáp ứng đầy đủ yêu cầu tương ứng.

Vì vậy, người tiêu dùng không nên hiểu rằng: “Phát thải thấp = hữu cơ”

hoặc “Phát thải thấp = gạo không sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật”.

Đây là những khái niệm cần được phân biệt rõ.

Vì sao sản xuất gạo phát thải thấp ngày càng được quan tâm?

Giảm tác động môi trường từ sản xuất lúa

Lúa nước là một trong những ngành sản xuất nông nghiệp có liên quan đến phát thải methane. Vì vậy, việc thay đổi cách quản lý nước và sử dụng vật tư có thể góp phần giảm lượng phát thải từ ruộng lúa. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với những quốc gia có diện tích trồng lúa lớn như Việt Nam.

Tiết kiệm nước và chi phí sản xuất

Quản lý nước hiệu quả không chỉ có ý nghĩa về môi trường. Trong điều kiện phù hợp, việc không duy trì mực nước trên ruộng liên tục có thể giúp giảm lượng nước tưới và chi phí liên quan đến bơm tưới. Khi kết hợp với quản lý phân bón và vật tư hợp lý, người nông dân có thể nâng cao hiệu quả sử dụng đầu vào.

Tạo ra hướng sản xuất phù hợp với thị trường hiện đại

Thị trường gạo quốc tế ngày càng quan tâm đến các yếu tố như truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm, môi trường, dấu chân carbon và tính bền vững của chuỗi cung ứng.

Do đó, gạo không chỉ được đánh giá dựa trên độ thơm, độ dẻo hay hình thức hạt. Câu chuyện về cách sản xuất và tác động của quá trình sản xuất cũng ngày càng trở thành một phần của giá trị sản phẩm.

Gạo phát thải thấp có ảnh hưởng đến chất lượng gạo không?

Đây có lẽ là câu hỏi được nhiều người tiêu dùng quan tâm nhất. Câu trả lời là: bản thân việc giảm phát thải không đồng nghĩa với việc làm giảm chất lượng gạo.

Chất lượng hạt gạo phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố, từ giống lúa, đất đai, khí hậu, điều kiện nước, dinh dưỡng, sâu bệnh, thời điểm thu hoạch cho đến quá trình sấy, xay xát, bảo quản và nấu cơm.

Nếu các biện pháp canh tác phát thải thấp được áp dụng đúng kỹ thuật và phù hợp với từng giai đoạn sinh trưởng của cây lúa, mục tiêu vẫn là đảm bảo năng suất và chất lượng hạt lúa.

Ngược lại, nếu quản lý nước hoặc dinh dưỡng không đúng kỹ thuật, cây lúa có thể bị ảnh hưởng. Vì vậy, điều quan trọng không phải là “có giảm phát thải hay không”, mà là giảm phát thải bằng phương pháp nào và được quản lý ra sao.

Quản lý nước có làm hạt gạo kém ngon không?

Cây lúa cần nước trong từng giai đoạn phát triển, nhưng nhu cầu nước không giống nhau trong suốt vụ mùa. Các phương pháp quản lý nước phát thải thấp không có nghĩa là để ruộng khô hoàn toàn hoặc cắt nước tùy ý. Việc điều tiết nước cần căn cứ vào giai đoạn sinh trưởng, điều kiện đất, thời tiết và đặc điểm vùng sản xuất.

Nếu được thực hiện đúng kỹ thuật, quản lý nước hợp lý vừa có thể góp phần giảm phát thải, vừa giúp sử dụng tài nguyên hiệu quả. Chất lượng cuối cùng của hạt gạo vẫn phụ thuộc vào tổng thể quy trình sản xuất và hậu cần sau thu hoạch.

Phân bón có ảnh hưởng đến chất lượng và phát thải không?

Phân bón, đặc biệt là phân đạm, đóng vai trò quan trọng đối với sinh trưởng và năng suất lúa. Tuy nhiên, sử dụng quá mức hoặc không đúng thời điểm có thể làm giảm hiệu quả sử dụng dinh dưỡng và gia tăng tác động môi trường. Canh tác bền vững hướng đến nguyên tắc bón đúng loại, đúng lượng, đúng thời điểm và phù hợp với nhu cầu của cây lúa.

Đây không phải là việc cắt giảm phân bón một cách máy móc. Mục tiêu là giúp cây lúa nhận đủ dinh dưỡng cần thiết, đồng thời hạn chế lượng vật tư bị thất thoát ra môi trường.

Gạo phát thải thấp có vị khác gạo thông thường không?

Không có một đặc điểm cảm quan cố định nào có thể dùng để nhận biết gạo phát thải thấp. Hạt gạo có thơm hay không, mềm hay dẻo, cơm có ngọt hay không phụ thuộc trước hết vào giống lúa và điều kiện sản xuất, bên cạnh các yếu tố sau thu hoạch.

Ví dụ, cùng một giống lúa nhưng được trồng ở những vùng khác nhau, thu hoạch vào thời điểm khác nhau hoặc được sấy, xay xát và bảo quản khác nhau có thể cho chất lượng cơm khác nhau.

Vì vậy, không thể chỉ ăn thử một bát cơm rồi kết luận đó là gạo phát thải thấp hay gạo canh tác bền vững. Thông tin về phương pháp sản xuất và hệ thống kiểm soát nguồn nguyên liệu mới là cơ sở để đánh giá.

Những yếu tố quyết định chất lượng hạt gạo

Để hiểu rõ hơn, có thể hình dung chất lượng gạo là kết quả của một chuỗi liên tục:

Giống lúa → vùng đất → điều kiện canh tác → dinh dưỡng → nước → thời điểm thu hoạch → sấy → xay xát → bảo quản → nấu cơm.

Nếu một mắt xích không được kiểm soát tốt, chất lượng cuối cùng có thể bị ảnh hưởng.

Chẳng hạn, một giống lúa có tiềm năng chất lượng cao nhưng thu hoạch quá sớm hoặc sấy không phù hợp có thể ảnh hưởng đến tỷ lệ gạo nguyên và chất lượng hạt. Ngược lại, một quy trình sản xuất bền vững nhưng không chú trọng khâu sau thu hoạch cũng khó tạo ra sản phẩm có chất lượng ổn định.

Do đó, canh tác bền vững và chất lượng gạo không phải hai mục tiêu đối lập. Một chuỗi sản xuất tốt cần hướng đến cả hai.

Gạo phát thải thấp có tốt hơn cho môi trường không?

Mục tiêu của các mô hình sản xuất phát thải thấp là giảm lượng phát thải khí nhà kính và sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn. Tuy nhiên, mức độ giảm phát thải thực tế phụ thuộc vào phương pháp áp dụng, điều kiện từng vùng, mùa vụ, cách quản lý nước, phân bón, rơm rạ và nhiều yếu tố khác.

Vì vậy, không nên chỉ dựa vào một khẩu hiệu “phát thải thấp” để kết luận một sản phẩm có mức tác động môi trường cụ thể nếu không có dữ liệu hoặc hệ thống đo lường phù hợp. Điều đáng chú ý là xu hướng này đang thúc đẩy ngành lúa gạo chuyển từ tư duy “sản xuất càng nhiều càng tốt” sang “sản xuất hiệu quả, chất lượng và có trách nhiệm hơn”.

 

Xem thêm: Gạo Việt phát thải thấp lần đầu xuất khẩu sang Nhật

Gạo phát thải thấp mở ra cơ hội mới cho hạt gạo Việt Nam

Việt Nam là quốc gia có thế mạnh về sản xuất và xuất khẩu gạo. Trong bối cảnh thị trường quốc tế ngày càng quan tâm đến tiêu chuẩn môi trường và phát triển bền vững, việc chuyển đổi phương thức canh tác có thể tạo thêm giá trị cho hạt gạo Việt. 

Một bao gạo trong tương lai có thể không chỉ cần trả lời: “Gạo này ngon không?”

mà còn phải trả lời: “Gạo này được trồng ở đâu? Sử dụng tài nguyên như thế nào? Phát thải ra sao? Có truy xuất được không? Người nông dân có được hưởng lợi từ chuỗi giá trị hay không?”

Đó là những câu hỏi đang ngày càng xuất hiện nhiều hơn trong ngành lúa gạo hiện đại.

Phước Ngọc và định hướng xây dựng giá trị gạo từ cánh đồng

Với Phước Ngọc, chất lượng gạo không bắt đầu từ nhà máy đóng gói mà bắt đầu từ cánh đồng. 

Định hướng của Phước Ngọc là xây dựng nguồn nguyên liệu có kiểm soát, chú trọng các quy trình sản xuất theo hướng an toàn, VietGAP và hữu cơ – vi sinh, đồng thời quan tâm đến hiệu quả sử dụng vật tư và giá trị lâu dài của vùng nguyên liệu.

Đối với mỗi hạt gạo, điều quan trọng không chỉ là làm sao để cơm ngon mà còn là làm sao để quá trình tạo ra hạt gạo ngày càng minh bạch, có trách nhiệm và phù hợp với xu hướng nông nghiệp bền vững.

Đây cũng là nền tảng cho cách Phước Ngọc theo đuổi hành trình:

Hạt gạo sạch từ cánh đồng đến đến bàn ăn gia đình.

Khi người tiêu dùng quan tâm nhiều hơn đến nguồn gốc thực phẩm, một thương hiệu gạo không chỉ cần tạo ra sản phẩm ngon mà còn cần chứng minh được câu chuyện phía sau sản phẩm bằng vùng nguyên liệu, quy trình và chất lượng được kiểm soát.

 

Xem thêm: Phước Ngọc Đồng Hành Cùng Nông Dân Phát Triển Gạo Chất Lượng Cao

Người tiêu dùng có nên chọn gạo phát thải thấp?

Gạo phát thải thấp là một hướng đi đáng chú ý trong quá trình chuyển đổi nền nông nghiệp theo hướng sử dụng tài nguyên hiệu quả và giảm tác động môi trường. Tuy nhiên, khi lựa chọn sản phẩm, người tiêu dùng không nên chỉ nhìn vào một cụm từ trên bao bì.

Một sản phẩm gạo chất lượng nên được xem xét trên nhiều khía cạnh: giống lúa, nguồn gốc, vùng trồng, phương pháp canh tác, tiêu chuẩn áp dụng, kiểm soát chất lượng, quy trình sau thu hoạch và thông tin truy xuất.

Đối với gạo phát thải thấp, yếu tố môi trường là một giá trị bổ sung quan trọng, nhưng vẫn cần đặt trong tổng thể chất lượng và tính minh bạch của cả chuỗi sản xuất. Bởi một hạt gạo tốt không chỉ cần ngon trong bát cơm, mà còn cần được tạo ra từ một quy trình có trách nhiệm với người nông dân, người tiêu dùng và môi trường.

---

Câu hỏi thường gặp về gạo phát thải thấp

Gạo phát thải thấp là gạo hữu cơ phải không?

Gạo phát thải thấp và gạo hữu cơ là hai khái niệm khác nhau. Gạo phát thải thấp tập trung đáng kể vào việc giảm phát thải khí nhà kính và sử dụng tài nguyên hiệu quả, trong khi sản xuất hữu cơ phải đáp ứng các yêu cầu của tiêu chuẩn hữu cơ tương ứng.

Gạo phát thải thấp có an toàn hơn gạo thông thường không?

Không thể kết luận chỉ dựa vào yếu tố phát thải thấp. An toàn thực phẩm phụ thuộc vào nhiều yếu tố như giống, vật tư sử dụng, kiểm soát dư lượng, thu hoạch, chế biến và bảo quản. Người tiêu dùng nên xem các thông tin tiêu chuẩn và kiểm nghiệm cụ thể của sản phẩm.

Gạo phát thải thấp có ngon không?

Có thể ngon, nhưng không thể dùng phương pháp canh tác phát thải thấp để dự đoán trực tiếp độ ngon. Hương vị và chất lượng cơm phụ thuộc vào giống lúa, vùng trồng, mùa vụ, thu hoạch, xay xát, bảo quản và cách nấu.

Vì sao ruộng lúa có thể phát sinh khí methane?

Khi đất ruộng bị ngập nước trong thời gian dài, môi trường thiếu oxy có thể tạo điều kiện cho các vi sinh vật sinh methane hoạt động. Đây là lý do quản lý nước là một trong những giải pháp quan trọng trong sản xuất lúa phát thải thấp.

Canh tác bền vững có làm giảm năng suất lúa không?

Không thể khẳng định chung cho mọi mô hình. Hiệu quả phụ thuộc vào kỹ thuật, giống, điều kiện đất, nước, thời tiết và cách triển khai. Mục tiêu của canh tác bền vững là duy trì sản xuất hiệu quả trong dài hạn, chứ không đơn thuần là giảm đầu vào bằng mọi giá.

Người mua có thể nhận biết gạo phát thải thấp bằng mắt thường không?

Màu sắc, hình dạng hoặc mùi thơm của hạt gạo không đủ để xác định phương thức canh tác. Cần dựa vào thông tin về vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất, tiêu chuẩn, chứng nhận hoặc hệ thống truy xuất của sản phẩm.